Skutki rewolucji lutowej – najważniejsze konsekwencje polityczne

Rewolucja lutowa obaliła carat, doprowadziła do abdykacji Mikołaja II i stworzyła niestabilny system dwuwładzy między Rządem Tymczasowym a radami robotniczo‑żołnierskimi. W jej wyniku Rosja zrobiła gwałtowny zwrot w stronę haseł demokratycznych, ale jednocześnie otworzyła drogę do przejęcia władzy przez bolszewików i budowy dyktatury proletariatu. Jeśli chcesz uporządkować najważniejsze skutki polityczne tych wydarzeń i zrozumieć, dlaczego rok 1917 tak mocno ciąży nad Europą do dziś, przeczytaj ten tekst uważnie.

Jakie były bezpośrednie skutki polityczne rewolucji lutowej?

8 marca 1917 roku (23 lutego według kalendarza juliańskiego) w Piotrogrodzie wybuchły strajki i demonstracje, które przerodziły się w ogólnomiejski bunt. Ich tłem była nie tylko wojna, lecz także paraliż zaopatrzenia miasta: silne mrozy i zaspy śnieżne pod koniec lutego 1917 roku zablokowały transport kolejowy, odcinając stolicę od dostaw opału i mąki. Brak energii zmusił fabryki do wstrzymania pracy, a tysiące robotników – m.in. z Zakładów Putiłowskich – wyszło na ulice.

Początek buntu miał wyraźnie socjalny charakter. W Zakładach Putiłowskich strajki rozpoczęły się od żądania 50‑procentowej podwyżki płac i odpowiedzią właścicieli był lockout – masowe zwolnienia w dniach 18–22 lutego (starego stylu). W kulminacyjnym momencie manifestacji 25 lutego/10 marca na ulicach Piotrogrodu protestowało już około 300 tysięcy osób, w tym zorganizowane grupy metalowców, tramwajarze oraz drobni przedsiębiorcy.

Bardzo szybko do protestów dołączyły oddziały stacjonujące w stolicy. Bunt żołnierzy rosyjskich był szczególnie groźny, bo garnizon piotrogrodzki liczył na początku 1917 roku od 160 do 200 tysięcy żołnierzy. Były to jednak w większości niedoszkolone rezerwy o niskiej sprawności bojowej – ludzie zmęczeni frontem i zdemoralizowani ciągłymi porażkami. To właśnie oni stali się kluczową siłą ulicznej rewolucji.

Dramatycznym momentem była masakra na Placu Znamieńskim 26 lutego/11 marca, gdy Wołyński Pułk Gwardii otworzył ogień do tłumu, zabijając około 40 osób. Wydarzenie to wywołało oburzenie skoszarowanych żołnierzy i zapoczątkowało otwarty bunt. W nocy z 26 na 27 lutego żołnierze Pułku Pawłowskiego odmówili strzelania do cywilów i przekonali do buntu pułki Prieobrażenski i Litewski. Rankiem trzy uzbrojone pułki wyszły na miasto, przechodząc na stronę rewolucji.

27 lutego tłum zdobył centralę carskiej tajnej policji – Ochrany – i spalił jej akta. W niszczeniu dokumentów szczególnie aktywnie uczestniczyli dawni konfidenci, chcący zatrzeć ślady swojej współpracy. Najwięcej ofiar śmiertelnych rewolucji odnotowano jednak w bazach marynarki w Kronsztadzie i Helsingforsie, gdzie zrewoltowani marynarze‑anarchiści linczowali oficerów, często pod pretekstem „szpiegostwa” wynikającego jedynie z niemiecko brzmiących nazwisk.

Szacuje się, że rewolucja lutowa pochłonęła łącznie około 1300–1400 ofiar (rannych i zabitych). Według szczegółowych danych historyka Awdiejewa odnotowano 1443 ofiary, w tym 168–169 zabitych i zmarłych od ran. Wśród zabitych było 11 policjantów, 70 wojskowych, 22 robotników, 5 studentów i 5 dzieci – ta struktura dobrze pokazuje, jak silnie uliczne walki przecięły wszystkie warstwy społeczeństwa.

Car próbował odpowiedzieć siłą. Z Mohylewa, gdzie znajdowała się carska kwatera główna, Mikołaj II rozkazał wysłać do Piotrogrodu 50‑tysięczną ekspedycję karną pod dowództwem generała Nikołaja Iwanowa. W nocy z 14 na 15 marca nakazał jednak wstrzymanie działań, a sam Iwanow został wkrótce aresztowany. Pociąg carski, blokowany przez rewolucjonistów na trasie między frontem a stolicą, musiał zmienić kurs i 1/14 marca dotarł do Pskowa – siedziby dowództwa frontu północnego. To właśnie tam Mikołaj II, pozbawiony realnego oparcia w armii i administracji, podjął decyzję o abdykacji 2/15 marca 1917 roku. Był to symboliczny koniec ponad 300‑letnich rządów Romanowów i upadek samodzierżawia.

Po abdykacji monarchii nie zastąpiła od razu stabilna republika. W Dumie Państwowej powołano Komitet Tymczasowy Dumy, a kilka dni później – na jego bazie – utworzono Rząd Tymczasowy z księciem Gieorgijem Lwowem na czele. Deklarowano budowę „nowej, demokratycznej Rosji”, zapowiadano demokratyczne wybory do Zgromadzenia Ustawodawczego, a jednocześnie ogłaszano kontynuację I wojny światowej „do zwycięskiego końca”. Ten rząd miał jednak widoczną słabość: nie posiadał mandatu z powszechnych wyborów, więc jego legitymizacja opierała się raczej na fakcie przejęcia steru po carze niż na woli obywateli.

W wymiarze instytucjonalnym rewolucja lutowa oznaczała rozpad carskiej piramidy władzy. Urzędnicy, oficerowie i policja, jeszcze niedawno podporządkowani woli monarchy, w 1917 roku masowo szukali nowych punktów odniesienia – jedni w nowym rządzie, inni w radach delegatów robotniczo‑żołnierskich. Ten chaos stał się jednym z najważniejszych politycznych dziedzictw lutego.

Tło przedrewolucyjne: od gospodarczej potęgi do politycznego rozkładu

Aby zrozumieć gwałtowność wydarzeń lutowych, warto pamiętać, że jeszcze tuż przed wojną Imperium Rosyjskie uchodziło za rosnącą potęgę gospodarczą. W 1913 roku carska Rosja wyeksportowała rekordowe 13 milionów ton zbóż, co stanowiło fundament jej gospodarki surowcowej i źródło wpływów dewizowych. Wojna zerwała jednak wiele dawnych powiązań handlowych, odsłaniając strukturalne słabości państwa.

Dostawy od zachodnich sojuszników były drastycznie ograniczone przez blokadę Bałtyku i Morza Czarnego (po przystąpieniu Turcji do wojny). Transport musiał iść przez Władywostok – wąskie gardło jednotorowej Kolei Transsyberyjskiej – lub przez nowo wybudowany w 1916 roku port w Murmańsku. Ten logistyczny szok uderzał zarówno w front, jak i w zaopatrzenie wielkich miast.

W odpowiedzi na narastające problemy w 1915 roku powołano za zgodą cara niezależną organizację społeczną Ziemgor – połączenie Związku Ziemstw i Związku Miast – kierowaną przez księcia Gieorgija Lwowa i Michaiła Czełnokowa. Początkowo niosła pomoc humanitarną i koordynowała dostawy dla wojska, ale już w 1916 roku jej działacze aktywnie zaangażowali się w spisek mający na celu obalenie samodzierżawia. Ziemgor stał się jednym z ośrodków politycznej alternatywy wobec dworu.

W tych samych latach narastała frustracja elit politycznych. 26 lipca/8 sierpnia 1914 roku, na nadzwyczajnym posiedzeniu Dumy, jedynie rosyjscy socjaliści – trudowicy i socjaldemokraci – odmówili głosowania za kredytami wojennymi. Byli jedynymi w Europie (obok Serbów), którzy sprzeciwili się wojennemu entuzjazmowi parlamentów. Na ulicach natychmiast wybuchły nastroje antyniemieckie: zdemolowano niemiecką ambasadę w Moskwie i Piotrogrodzie, atakowano niemieckie sklepy, a tysiące mieszkańców zmieniało niemiecko brzmiące nazwiska. W tym klimacie Petersburg przemianowano na Piotrogród.

Kolejnym ciosem dla autorytetu władzy centralnej było mianowanie 20 stycznia/2 lutego 1916 roku na premiera Borisa Stürmera – skorumpowanego monarchisty o niemieckim nazwisku. Jego osoba stała się symbolem podejrzeń o dążenie dworu do separatystycznego pokoju z Niemcami. Apogeum kryzysu politycznego przyniosło przemówienie lidera kadetów Pawła Milukowa z 1/14 listopada 1916 roku, w którym padło słynne pytanie „Głupota czy zdrada?”. Wystąpienie to drastycznie zradykalizowało nastroje w kraju, sugerując, że samodzierżawie stało się nie tylko nieudolne, ale i niebezpieczne.

W styczniu 1917 roku nastąpiło faktyczne załamanie cenzury wojskowej: wydawcy gazet przestali przesyłać egzemplarze próbne do kontroli przed publikacją. Krytyka władz, dawniej tłumiona, zaczęła rozlewać się niemal bez przeszkód. W kręgach opozycji dojrzewał równolegle spisek pałacowy: planowano zamach stanu na kwiecień 1917 roku, przed planowaną wielką ofensywą Ententy. Scenariusz zakładał zmuszenie cara do abdykacji na rzecz małoletniego syna Aleksego, z regentem w osobie wielkiego księcia Michała. Pociąg carski zamierzano zatrzymać między Piotrogrodem a Mohylewem. Rewolucja uliczna z lutego 1917 roku wyprzedziła tę intrygę, ale późniejsze wydarzenia potoczyły się w podobnym kierunku.

Nie bez znaczenia były też zagraniczne kalkulacje. Już w 1915 roku niemiecki Sztab Generalny, za zgodą cesarza Wilhelma II, uruchomił program „rewolucjonizacji i insurekcjonizacji” Rosji. Wydział III b miał wspierać ugrupowania radykalne, w tym bolszewików, finansować ich prasę (jak „Prawda”) i działania wywrotowe, by wyeliminować Rosję z wojny i przejąć jej zasoby naturalne. Podobne operacje dywersyjne planowano we Francji (kontakt z Josephem Caillaux) i w Wielkiej Brytanii (współpraca z Rogerem Casementem w Irlandii). Rewolucja lutowa wybuchła przede wszystkim z wewnętrznych przyczyn, ale upadek caratu doskonale wpisywał się w niemiecką strategię.

Jak powstała dwuwładza i co zmieniła w rosyjskiej polityce?

W tym samym czasie, gdy Duma tworzyła własny komitet, w Piotrogrodzie reaktywowano Piotrogrodzką Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Rada od początku rościła sobie prawo do reprezentowania „rewolucyjnego narodu” – robotników, żołnierzy i części chłopstwa. Zestawienie jej wpływów z pozycją Rządu Tymczasowego stworzyło fenomen nazywany po rosyjsku „dwuwłastijem”, a w polskiej historiografii przyjęło się określenie Dwuwładza.

Jak wyglądała struktura dwuwładzy?

Rząd Tymczasowy był formalnym następcą caratu, kontrolował ministerstwa, dyplomację, podejmował decyzje w sprawach wojny i pokoju. Rada piotrogrodzka – a za nią inne rady – miała jednak coś, czego brakowało rządowi: bezpośredni autorytet wśród uzbrojonych żołnierzy garnizonu i robotników. W praktyce każdy rozkaz rządowy mógł zostać zablokowany uchwałą rady, a oficerowie często pytali nie tyle o wolę ministra, co o stanowisko komitetu żołnierskiego w jednostce.

Ta rosnąca siła rad miała także wymiar militarny. W kwietniu i maju 1917 roku bolszewicy przystąpili do tworzenia własnych paramilitarnych oddziałów – Czerwonej Gwardii. Pierwsze kompanie sformowano 30 kwietnia/13 maja 1917 roku, oficjalnie jako formacje samoobrony robotniczej, w praktyce zaś jako przyszły kadr dla zbrojnego przejęcia władzy.

Tę nietypową architekturę władzy dobrze ilustruje proste zestawienie:

Jak dwuwładza wpływała na decyzje polityczne?

Każda większa decyzja – od kontynuacji wojny, przez reformę rolną, po politykę wobec mniejszości narodowych – wymagała akceptacji dwóch ośrodków. W praktyce prowadziło to do paraliżu: Rząd Tymczasowy obawiał się reakcji rady, rada uważała rząd za zbyt „burżuazyjny”, a na tym sporze zręcznie żerowali bolszewicy. Hasło „Cała władza w ręce rad” stawało się realnym programem politycznym, a nie pustym sloganem.

W armii dwuwładza przyspieszyła proces niesubordynacji w armii rosyjskiej. Żołnierze coraz częściej odmawiali wykonywania rozkazów oficerów, powołując się na uchwały własnych komitetów. W oczach szerokich mas zanikało rozróżnienie między „legalną” a „rewolucyjną” decyzją – liczyło się to, co akceptowała lokalna rada. Taki model legitymizacji władzy otworzył drzwi do późniejszego przejęcia pełnej kontroli przez rady zdominowane przez bolszewików.

Dlaczego dwuwładza okazała się niestabilna?

U źródeł problemu leżał brak jasnej odpowiedzi na pytanie: kto reprezentuje suwerena, czyli naród? Dla Rządu Tymczasowego był to przyszły parlament wyłoniony w wyborach. Dla rady – bieżąca wola „rewolucyjnych mas” artykułowana na wiecach, w uchwałach i strajkach. W warunkach złego stanu gospodarki rosyjskiej 1916/1917, głodu i zmęczenia I wojną światową ten spór nie mógł długo pozostać czysto teoretyczny. Ostatecznie rozstrzygnęła go siła – a konkretnie uzbrojone oddziały związane z radami.

Dodatkowym czynnikiem destabilizującym był rozłam w łonie dotychczasowych sojuszników Rządu Tymczasowego. W czerwcu 1917 roku w Partii Socjalistów‑Rewolucjonistów wyodrębniła się frakcja lewicowych eserowców, która sprzeciwiała się dalszemu udziałowi Rosji w wojnie i zaczęła popierać program bolszewicki przeciwko „burżuazyjnemu” rządowi. To właśnie ta grupa odegra później istotną rolę w pierwszych miesiącach władzy radzieckiej, współorganizując m.in. Czeka i czerwony terror na wsi.

Dwuwładza w Rosji w 1917 roku pokazała, że bez czytelnego źródła legitymizacji – wyborów albo stabilnej konstytucji – hasła demokratyczne łatwo stają się narzędziem walki o władzę, a nie stałym fundamentem systemu.

Jak rewolucja lutowa wpłynęła na kształt demokracji w Rosji?

Paradoks lutego 1917 polega na tym, że najpierw wywołał on prawdziwy „szał demokratyczny”, a potem bardzo szybko doprowadził do kompromitacji i załamania wiary w demokrację. W pierwszych tygodniach po obaleniu caratu słowo „demokracja” odmieniano w Rosji przez wszystkie przypadki. Gieorgij Lwow mówił o demokracji jako naturalnym wyrazie „duszy rosyjskiej”, Piotrogrodzka Rada w swoim manifeście z 28 marca 1917 pisała o „wielkim zwycięstwie wszechświatowej wolności i demokracji”, a nawet Lenin początkowo przedstawiał bolszewików jako najbardziej konsekwentnych obrońców „prawdziwej demokracji robotniczej”.

Jakie reformy demokratyczne wprowadzono po lutym?

W krótkim czasie Rząd Tymczasowy ogłosił szereg zmian, które z perspektywy 1917 roku można uznać za znaczący krok w stronę państwa obywatelskiego. Zliberalizowano prawa wyborcze, zapowiadając udział wszystkich dorosłych obywateli, niezależnie od majątku czy pochodzenia, w wyborach do Zgromadzenia Ustawodawczego. Po raz pierwszy w historii Rosji kobiety uzyskały prawo głosu. Gwarantowano wolność prasy w 1917 Rosji, zniesiono wiele ograniczeń nałożonych wcześniej na działalność organizacji politycznych i społecznych.

Jednocześnie 1/14 września 1917 roku Rząd Tymczasowy oficjalnie ogłosił Rosję republiką – dopiero po stłumieniu tzw. puczu Korniłowa. Było to spóźnione potwierdzenie faktycznego stanu rzeczy, ale dla wielu Rosjan miało duże znaczenie symboliczne: po raz pierwszy od wieków państwo rosyjskie funkcjonowało bez monarchy.

Równocześnie w składzie Rządu Tymczasowego pojawili się przedstawiciele różnych nurtów – konstytucyjni demokraci (kadeci), trudowicy, umiarkowani monarchiści, a później także eserowcy. Na tle wcześniejszego samodzierżawia był to skok w stronę pluralizmu. Problem polegał na tym, że reformy polityczne nie szły w parze z rozwiązaniem najbardziej palących kwestii: pokoju, ziemi dla chłopów i stabilności aprowizacji miast.

Katastrofalny stan gospodarki wymusił już 7 kwietnia 1917 roku decyzję o wprowadzeniu monopolu zbożowego i kartek na chleb. Państwo próbowało centralnie sterować skupem i dystrybucją zboża, ale w warunkach chaosu administracyjnego i słabej dyscypliny na wsi system ten tylko wzmógł napięcia między miastem a prowincją. Dla wielu chłopów „demokracja” zaczęła kojarzyć się nie z wolnością polityczną, lecz z kolejnymi rozkazami z Piotrogrodu i przymusowymi dostawami zboża.

Jak rozumiano w Rosji demokrację?

Brakowało wspólnego języka. Dla części elit wzorcem były systemy państw Europy Zachodniej – monarchie konstytucyjne Anglii czy republikańska Francja. Dla wielu prostych żołnierzy i chłopów demokratyczna republika z „dobrym carem” na czele nie wydawała się sprzecznością. Lenin z kolei głosił wizję, w której demokracja oznaczała rządy robotników i biednego chłopstwa, a burżuazja rosyjska miała zostać pozbawiona wpływu na politykę.

Ta różnorodność wyobrażeń sprawiła, że pojęcie demokracji bardzo szybko stało się narzędziem propagandowym. Każda strona sporu politycznego chętnie nazywała siebie „prawdziwie demokratyczną”, przyklejając przeciwnikom etykietę „kontrrewolucjonistów” lub „wrogów ludu”. W rezultacie demokracja nie zdążyła stać się stabilną instytucją – pozostała hasłem, które można było wypełnić niemal dowolną treścią.

Dlaczego „gorączka demokratyczna” wygasła?

Rok 1917 upłynął w warunkach narastającego kryzysu: wojna, głód ludności rosyjskiej, strajki robotnicze w Rosji, separatyzmy narodowe w Rosji i pogłębiający się chaos w armii sprawiły, że coraz większa część społeczeństwa traktowała demokrację nie jako wartość samą w sobie, lecz jako obietnicę szybkiej poprawy życia. Gdy ta poprawa nie nadchodziła, rozczarowanie kierowało się zarówno przeciw Rządowi Tymczasowemu, jak i przeciw „liberalnym” wyobrażeniom o państwie prawa.

Dodatkowym ciosem dla prestiżu władz republikańskich był sposób rozwiązania tzw. kryzysu korniłowskiego. Konflikt między premierem Aleksandrem Kiereńskim a generałem Ławrem Korniłowem został podsycony przez prowokację Władimira Lwowa (byłego członka Synodu), który Korniłowowi zasugerował, że premier zgadza się na dyktaturę wojskową, a Kiereńskiemu zameldował, że generał szykuje pucz. W efekcie Kiereński kazał aresztować Korniłowa, a dowódca jego korpusu, generał Krymow, popełnił samobójstwo. Dla opinii publicznej był to kolejny dowód na to, że władza nie panuje nad sytuacją – ani nad armią, ani nad samą sobą.

Demokracja w Rosji w 1917 roku nie upadła dlatego, że była „genetycznie obca” społeczeństwu, lecz dlatego, że obciążono ją zadaniem natychmiastowego rozwiązania problemów wojny, ziemi i głodu – a na to nie miała ani czasu, ani narzędzi.

Jakie były konsekwencje rewolucji lutowej dla wojny i Europy?

I wojna światowa stworzyła tło dla rewolucji, lecz po lutym 1917 to wydarzenia w Rosji zaczęły wpływać na przebieg konfliktu w całej Europie. Klęski armii rosyjskiej, takie jak bitwa pod Tannenbergiem czy bitwy nad jeziorami mazurskimi, już wcześniej podważyły autorytet caratu. Po obaleniu monarchy sojusznicy z Ententy – Wielka Brytania i Francja – z niepokojem patrzyli na niestabilność polityczną nowego państwa.

Dla Berlina lutowa rewolucja oznaczała szansę na wyłączenie Rosji z wojny. Wpisywało się to w prowadzony już od 1915 roku program „rewolucjonizacji i insurekcjonizacji”, przygotowany przez wydział III b niemieckiego Sztabu Generalnego. Stąd tak duże znaczenie miała polityka finansowania bolszewików przez Niemcy i zorganizowanie powrotu Lenina do Piotrogrodu 3/16 kwietnia 1917. Niemieckie elity liczyły, że rewolucyjny chaos pozwoli im przejąć kontrolę nad bogactwami naturalnymi Rosji i przerzucić siły na front zachodni.

Dla zachodnich rządów Rosja stopniowo przestawała być wiarygodnym partnerem wojskowym, a coraz bardziej stawała się nieprzewidywalnym czynnikiem politycznym, który może wywołać falę radykalizacji w innych krajach. Obawa przed wycofaniem się Rosji z wojny zmusiła Wielką Brytanię i Francję do przyspieszenia mobilizacji przemysłowej, planowania nowych ofensyw na zachodzie i zaostrzenia retoryki „wojny do zwycięstwa”, aby zapobiec rewolucyjnemu zmęczeniu we własnych społeczeństwach.

W dłuższej perspektywie upadek monarchii w Rosji przyczynił się do kryzysu legitymizacji innych dynastii. Skoro państwo kojarzone z „żelazną ręką” mogło runąć pod naporem strajków, buntów i dezercji, to podobny los mógł spotkać także inne imperia obciążone wojną totalną. Nieprzypadkowo w latach 1917–1918 upadły rządy Hohenzollernów i Habsburgów, a mapa Europy Środkowo‑Wschodniej zaczęła się gwałtownie zmieniać. Rewolucja lutowa stała się bezpośrednim zapalnikiem kryzysu legitymizacji monarchii w całej Europie.

Sukces rewolucji w Rosji przełamał również barierę psychologiczną wśród robotników i żołnierzy zachodniej Europy. W latach 1918–1921 fala strajków ogarnęła przemysł zbrojeniowy i wielkie ośrodki miejskie Francji, Niemiec, Włoch czy Wielkiej Brytanii. Fala radykalizacji przejawiała się w popularyzacji haseł pacyfistycznych jako postulatu klasowego, w powstawaniu partii komunistycznych i w gwałtownych debatach na temat „rosyjskiej drogi” do socjalizmu.

Osłabienie rosyjskiej kontroli nad peryferiami imperium stworzyło próżnię geopolityczną w Europie Środkowo‑Wschodniej. Dla Polaków, Finów, Bałtów czy narodów Kaukazu oznaczało to historyczną szansę na budowę własnych państw, ale też początek krwawych konfliktów granicznych, wojen domowych i plebiscytów na obszarach mieszanych etnicznie. Strach europejskich elit przed „czerwonym scenariuszem” stał się zaś w latach 20. i 30. jednym z głównych argumentów usprawiedliwiających autorytarne metody rządzenia, narodziny faszyzmu i demontaż młodych demokracji w Europie Środkowej.

Losy rodziny carskiej po obaleniu

Upadek samodzierżawia miał nie tylko wymiar ustrojowy, lecz także bardzo konkretny wymiar osobisty dla dynastii Romanowów. Aresztowanie Mikołaja II i jego najbliższych nastąpiło 8/21 marca 1917 roku w pałacu w Carskim Siole. Motywacją była zarówno nienawiść społeczna wobec „krwawego cara”, jak i chęć przejęcia i zinwentaryzowania gigantycznego majątku rodziny panującej.

Warto pamiętać o skali tego bogactwa: roczne dochody Mikołaja II z samych posiadłości ziemskich szacuje się na około 42 miliony dolarów (równowartość mniej więcej 1 mld dolarów współcześnie), a jego udziały w amerykańskich kolejach wyceniano na sumę odpowiadającą dzisiejszym 9 miliardom dolarów. Z perspektywy rosyjskiej ulicy, pogrążonej w głodzie i biedzie, przepaść między życiem cara a codziennością „ludu” była trudna do zaakceptowania.

Początkowo wydawało się, że rodzinie Romanowów uda się wyemigrować. Brytyjski król Jerzy V, bliski kuzyn Mikołaja II, początkowo zgodził się przyjąć go na emigracji. Szybko jednak wycofał ofertę z powodu obaw przed protestami brytyjskiej lewicy (uważającej cara za krwawego tyrana), niechęci opinii publicznej do carycy‑Niemki Aleksandry oraz narastających nastrojów republikańskich w samej Wielkiej Brytanii. W rezultacie Rząd Tymczasowy został z Romanowami niejako „na lodzie”, nie mogąc ich wypuścić ani bezpiecznie przechowywać w stolicy.

W sierpniu 1917 roku Aleksander Kiereński zdecydował o zesłaniu rodziny carskiej do Tobolska na Syberii. Oficjalnie miało to ich uchronić przed radykałami w Piotrogrodzie, nieoficjalnie – stworzyć możliwość ewentualnej ewakuacji Koleją Transsyberyjską do Japonii, gdyby sytuacja w kraju dalej się pogarszała. Późniejsze zwycięstwo bolszewików zamknęło jednak tę drogę, a los Romanowów został przypieczętowany w nocy z 16 na 17 lipca 1918 roku w Jekaterynburgu.

Jak rewolucja lutowa otworzyła drogę bolszewikom?

Bez lutego 1917 nie byłoby października. Rewolucja lutowa rozbiła samodzierżawie, zdezorganizowała armię i administrację, a jednocześnie nie zdołała zbudować trwałego, demokratycznego porządku. W tych warunkach radykalizacja środowisk lewicowych – w tym wzrost wpływów bolszewików i lewicowych eserowców – przyspieszała z miesiąca na miesiąc. Kryzysy rządowe, kryzys gospodarczy 1917, „lipcowe dni” w Piotrogrodzie i afery wokół generała Korniłowa pokazują, jak szybko Rząd Tymczasowy tracił autorytet.

Lenin od początku oceniał Dwuwładzę jako sytuację przejściową, którą trzeba rozwiązać poprzez przewrót. Tezy kwietniowe Lenina zawierały jasny program: żadnego poparcia dla Rządu Tymczasowego, natychmiastowe przejęcie władzy przez rady, wyjście z wojny i przekazanie ziemi chłopom. Hasło „pokój, ziemia, chleb” trafiało w punkt w społeczeństwie wyczerpanym latami frontu i niedostatków.

W miarę jak 1917 rok zbliżał się do jesieni, bolszewicy konsekwentnie wzmacniali swoje pozycje w radach. Momentem przełomowym było przejęcie Piotrogrodzkiej Rady: 9/22 września 1917 roku zdobyli w niej większość, a jej przewodniczącym został Lew Trocki. Oznaczało to, że najważniejszy organ przedstawicielski rewolucyjnej stolicy znalazł się de facto pod kontrolą jednej partii, która otwarcie głosiła potrzebę zbrojnego przewrotu.

Nieprzypadkowo Catherine Merridale określiła tę sytuację jako „tykającą bombę demokracji” – to właśnie decyzja Aleksandra Kiereńskiego, by w imię zasad nie odmawiać Leninowi wjazdu do kraju, stała się jednym z politycznych symboli 1917 roku. Demokrata wpuścił do Piotrogrodu innego „demokratę”, a w krótkim czasie jego rządy zastąpiła dyktatura proletariatu w Rosji. Przewrót październikowy – Przewrót bolszewicki – był bezpośrednim następstwem kryzysów, które zainicjowała, ale nie rozwiązała rewolucja lutowa.

Ostatecznym politycznym skutkiem lutego 1917 stało się więc nie tylko obalenie caratu, lecz także otwarcie drogi do powstania systemu totalitarnego, który w kolejnych dekadach wpłynął na losy całej Europy. Rok 1917 wyznaczył ramy, w których Rosja funkcjonuje jako państwo także w 2026 roku – z pamięcią o caracie, doświadczeniem krótkiej, kruchej demokracji i długim cieniem władzy wyprowadzonej z rewolucji.