Wwa – co oznacza ten skrót i skąd się wziął?

Najczęściej skrót WWA oznacza po prostu Wielopierścieniowe Węglowodory Aromatyczne, czyli dużą grupę związków chemicznych powstających przy niepełnym spalaniu materii organicznej – od węgla po tłuszcz z mięsa na grillu. Ten sam skrót bywa też używany potocznie jako skrót od „Warszawa”, zwłaszcza w kulturze hip-hopowej i młodzieżowym slangu. Jeśli chcesz sprawnie odróżniać, kiedy mowa o mieście, a kiedy o zanieczyszczeniach środowiska groźnych dla zdrowia, przeczytaj poniższy tekst.

Co oznacza skrót WWA?

Skrót WWA ma dziś dwa główne znaczenia – naukowe i potoczne. W chemii i toksykologii odnosi się do wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, po angielsku polycyclic aromatic hydrocarbons, czyli dużej grupy związków organicznych obecnych w powietrzu, glebie i żywności. W języku ulicy i w kulturze rapu WWA to z kolei skrót od Warszawy, który pojawia się w tekstach, tytułach płyt i w mowie codziennej.

O tym, jakie znaczenie ma w danej sytuacji, zwykle decyduje kontekst zdania. Jeśli czytasz o smogu, normach jakości powietrza czy grillowaniu – chodzi niemal na pewno o związki chemiczne. Gdy mowa o muzyce, koncertach, klubach czy „pocztówkach z miasta”, skrót wskazuje raczej na stolicę.

Czym są wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne WWA?

W ujęciu naukowym WWA to grupa obejmująca ponad 200 związków, zbudowanych wyłącznie z atomów węgla i wodoru, połączonych w co najmniej dwa skondensowane pierścienie aromatyczne. Te węglowodory są hydrofobowe, słabo rozpuszczają się w wodzie, za to łatwo wiążą się z cząstkami stałymi – np. sadzą czy pyłem zawieszonym – i przez to dobrze „podróżują” w powietrzu i osadzają się na powierzchni żywności.

W czystej postaci to najczęściej substancje stałe o wysokiej temperaturze topnienia i długim czasie rozkładu w środowisku. Dlatego zanieczyszczenia WWA nie znikają szybko – mogą kumulować się w glebie, osadach wodnych, a dalej w tkankach roślin i zwierząt. Wśród nich wyróżnia się wiele konkretnych związków, takich jak piren, antracen, fluoranten, chryzen czy indeno(1,2,3-cd)piren, ale w badaniach środowiskowych szczególnie często analizuje się benzo(a)piren.

Dlaczego benzo(a)piren jest tak często wymieniany?

Benzo(a)piren to najbardziej znany przedstawiciel tej grupy – z jednej strony dlatego, że stosunkowo łatwo go oznaczyć w laboratorium, z drugiej ze względu na dobrze udokumentowaną toksyczność. Dla tego związku ustalono w Unii Europejskiej normy jakości powietrza – 1 ng/m³ jako poziom docelowy – oraz bardzo restrykcyjne limity w żywności.

Światowa Organizacja Zdrowia WHO podaje, że 99% narażenia na WWA pochodzi z żywności, a tylko niewielka część z wody pitnej i powietrza. Benzo(a)piren bywa więc wskaźnikiem całkowitego obciążenia organizmu wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi. Gdy laboratorium wykrywa wysoki poziom tego jednego związku, z dużym prawdopodobieństwem obecne są też inne WWA.

Jak powstają WWA w środowisku?

Te węglowodory pojawiają się zawsze wtedy, gdy spalanie materii organicznej jest niecałkowite. Nie chodzi tylko o fabryczne kominy czy spalarnie śmieci. Źródłem są też zwykłe domowe piece, palone papierosy, ogniska, a nawet kuchenny piekarnik i patelnia. Część procesów ma charakter naturalny, część wiąże się z działalnością człowieka.

Naturalne źródła WWA

Bez udziału człowieka WWA tworzą się przede wszystkim w trakcie gwałtownych procesów wysokotemperaturowych. To pożary lasów – także te powtarzające się cyklicznie w niektórych strefach klimatycznych – wulkaniczne erupcje, a także procesy hydrotermalne w skorupie ziemskiej. W takich warunkach dochodzi do pirolizy materiału organicznego, a cząsteczki węgla łączą się w złożone struktury aromatyczne.

Choć te źródła są ważne globalnie, w miejskim powietrzu Europy ich udział jest zwykle mniejszy niż emisje antropogeniczne. Mieszkańca dużego miasta zdecydowanie bardziej obciąża dym z kominów i spalin niż odległy wulkan.

Antropogeniczne źródła WWA

W codziennym życiu najczęściej spotykamy się z WWA jako produktem spalania paliw kopalnych i drewna. Problem zaczyna się w momencie, gdy paliwo nie dopala się do końca – temperatury są zbyt niskie, dopływ powietrza ograniczony albo jakość surowca słaba. Taki scenariusz jest typowy dla domowych pieców, starych kotłowni czy spalania odpadów.

Do głównych antropogenicznych źródeł WWA należą:

• spalanie paliw kopalnych w elektrowniach, elektrociepłowniach i domowych piecach,
• spaliny pojazdów z silnikami benzynowymi i Diesla,
• hutnictwo, koksownie, rafinerie i przemysł ciężki,
• spalarnie śmieci i nielegalne palenie odpadów w piecach domowych,
• palenie papierosów i innych wyrobów tytoniowych,
• spalanie drewna iglastego, zwłaszcza żywicznego, w kominkach i ogniskach.

WWA obecne są też w dymie powstającym przy produkcji asfaltu, w smole pogazowej czy przy obróbce drewna. Z atmosfery opadają na glebę i wodę, a stamtąd trafiają do łańcucha pokarmowego.

Jak WWA trafiają do żywności?

Dla Twojego zdrowia największe znaczenie ma to, co pojawia się na talerzu. WHO szacuje, że zdecydowana większość ekspozycji na WWA związana jest właśnie z dietą. Droga tych związków do żywności bywa zaskakująco zróżnicowana – od powietrza nad polem, przez wodę, aż po ruszt grilla w ogródku.

Obróbka termiczna i grillowanie

Grillowanie, wędzenie, smażenie i pieczenie w wysokich temperaturach to główne procesy, w których węglowodory aromatyczne powstają bezpośrednio na powierzchni produktu. Szczególnie istotne jest tu grillowanie na otwartym ogniu. Gdy tłuszcz z mięsa skapuje na rozżarzony węgiel lub drewno, ulega pirolizie, a w dymie tworzy się mieszanina WWA, która osiada potem na potrawie.

Szacuje się, że w takiej sytuacji może powstać nawet do 20 µg WWA na 1 kg produktu. Najwięcej związków pojawia się w pierwszych kilkunastu minutach palenia, kiedy widoczny jest intensywny płomień, a spalanie jest bardzo dalekie od idealnego. Im bliżej ruszt znajduje się żaru, tym większa szansa, że dym nie zdąży się rozproszyć i trafi prosto w jedzenie.

Smog i zanieczyszczona gleba

WWA potrafią też zanieczyścić żywność, zanim trafi ona do kuchni. Rośliny uprawiane przy ruchliwych drogach, w pobliżu zakładów przemysłowych lub elektrociepłowni są stale „oblewane” mieszaniną spalin i pyłów. Cząsteczki tych węglowodorów osadzają się na liściach, owocach i wierzchniej warstwie gleby.

Podobnie jest z rybami poławianymi w wodach zanieczyszczonych przez przemysł czy spływy z lądu. W osadach dennych WWA mogą utrzymywać się bardzo długo, a organizmy wodne kumulują je w tkankach tłuszczowych. Zanieczyszczona bywa również kawa czy herbata – proces palenia ziaren kawy czy suszenia liści herbaty może zwiększać ich zawartość w produkcie końcowym.

Dodatki wędzarnicze i procesy technologiczne

W przemyśle spożywczym częściej niż kiedyś stosuje się aromaty dymu wędzarniczego i dodatki smakowe imitujące tradycyjne wędzenie. Niektóre z nich – jeśli proces produkcji nie jest dobrze kontrolowany – mogą wprowadzać do produktu kolejną porcję WWA. Ryzyko zwiększają też procesy suszenia bezprzeponowego, ekstrakcja rozpuszczalnikami, palenie ziaren czy niskiej jakości oleje techniczne wykorzystywane w pobliżu linii produkcyjnych.

WHO podaje, że około 99% narażenia człowieka na WWA pochodzi z żywności, a jedynie ułamek procenta z powietrza i wody pitnej.

Jak WWA wpływają na zdrowie?

Same cząsteczki WWA nie zawsze są bardzo toksyczne. Problem zaczyna się w organizmie – w wątrobie i innych tkankach ulegają przemianom metabolicznym, które prowadzą do powstania reaktywnych metabolitów. To one tworzą addukty z DNA, białkami i lipidami, inicjując kaskadę zmian prowadzących m.in. do nowotworów.

Rakotwórczość i genotoksyczność

Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne kojarzy się przede wszystkim z rakotwórczością. Opisano ich silny wpływ mutagenny i genotoksyczny – oznacza to, że uszkadzają materiał genetyczny i mechanizmy kontrolujące cykl komórkowy. Ekspozycja na WWA wiąże się ze zwiększonym ryzykiem raka płuca (przy wdychaniu zanieczyszczonego powietrza), raka żołądka (przy dużym udziale grillowanych i wędzonych potraw w diecie) czy raka piersi.

Badania wskazują również na związek między tymi węglowodorami a mutacjami w genie p53 – jednym z najważniejszych „strażników” prawidłowego podziału komórek. Zaburzenie jego działania sprzyja powstawaniu komórek z uszkodzonym DNA, które nie ulegają naturalnej śmierci i mogą dać początek guzowi nowotworowemu.

Inne skutki zdrowotne

Skutki narażenia na WWA nie kończą się na onkologii. U dzieci obserwuje się wolniejszy rozwój funkcji poznawczych i częstsze infekcje dróg oddechowych w obszarach o wysokim stężeniu tych związków w powietrzu. Dorośli, mieszkający w regionach ze znacznym zanieczyszczeniem smogowym, częściej zmagają się z zaostrzeniem astmy, przewlekłym kaszlem czy podwyższonym stanem zapalnym dróg oddechowych.

Opisano też wpływ WWA na przebieg ciąży – rośnie ryzyko poronień, przedwczesnych porodów, niższej masy urodzeniowej i mniejszego obwodu głowy noworodka. U mężczyzn ekspozycja wiąże się z gorszą jakością nasienia i problemami z płodnością. Te efekty nie pojawiają się z dnia na dzień – to konsekwencja przewlekłego obciążenia organizmu.

Jak ograniczyć kontakt z WWA na co dzień?

Nie da się całkowicie wyeliminować WWA z otoczenia, ale wiele możesz zrobić, by zmniejszyć ich ilość w swojej diecie i wdychanym powietrzu. Największe pole manewru dają wybory żywieniowe oraz sposób, w jaki przygotowujesz jedzenie. Pewne znaczenie ma też jakość powietrza w domu, szczególnie w sezonie grzewczym.

Bezpieczniejsze grillowanie

Grill w ogrodzie lub na działce nie musi automatycznie oznaczać wysokiej dawki WWA. Najwięcej związków powstaje, gdy tłuszcz z mięsa kapie bezpośrednio na żar, a potrawa piecze się w gęstym, duszącym dymie. Możesz to łatwo ograniczyć, modyfikując sposób grillowania i konstrukcję paleniska.

Aby zmniejszyć ilość powstających WWA podczas grillowania, zwróć uwagę na kilka elementów:

• poczekaj, aż płomień całkowicie zgaśnie i na węglu pojawi się szary nalot – mięso kładź dopiero nad rozżarzonym żarem,
• zwiększ odległość między paliwem a rusztem, aby dym miał szansę się rozproszyć,
• nie układaj kawałków bezpośrednio nad najbardziej rozgrzaną częścią węgla,
• przy tłustych mięsach stosuj tacki lub ruszty, z których tłuszcz spływa z dala od paleniska.

Warto też zadbać o dobrą wentylację – grill ustaw tak, aby dym nie krążył wokół rusztu, tylko był swobodnie wywiewany. Im krócej potrawa „kąpie się” w dymie, tym mniejsza będzie dawka WWA na jej powierzchni.

Czy marynowanie naprawdę pomaga?

Marynowanie mięsa to nie tylko kwestia smaku. Dobrze dobrana marynata ogranicza wyciek tłuszczu na żar, bo tworzy coś w rodzaju „bariery” na powierzchni produktu. W efekcie mniej tłuszczu skapuje wprost na węgiel, a powstaje mniejsza ilość WWA w dymie. Zyskujesz więc przyjemniejszy aromat i zdrowszą potrawę.

Marynaty na bazie oleju roślinnego, z dodatkiem ziół, czosnku czy cebuli, pomagają utrzymać soki wewnątrz mięsa. Dobrym pomysłem jest też usuwanie skóry z drobiu przed obróbką – zmniejsza to ogólną ilość tłuszczu, a tym samym potencjalną emisję szkodliwych związków nad paleniskiem.

Co jeszcze możesz zrobić w kuchni?

Jeśli często smażysz, pieczesz lub grillujesz, warto wprowadzić kilka prostych nawyków. Zamiast długiego smażenia w bardzo wysokiej temperaturze wybieraj duszenie czy pieczenie w niższych temperaturach. Przy smażeniu unikaj wielokrotnego używania tego samego oleju – każdy cykl podgrzewania zwiększa ilość niepożądanych produktów rozkładu, w tym związków z grupy WWA.

Dobrym uzupełnieniem jest też bardziej świadomy wybór produktów – mniej mocno wędzonych mięs i ryb, więcej świeżych warzyw, roślin strączkowych i pełnych zbóż. W produktach takich jak kawa, herbata, orzechy czy oleje roślinne WWA mogą się pojawić, ale zwykle przy zbilansowanej diecie ich udział jest mniejszy niż przy częstym jedzeniu wędzonek i potraw z grilla.

Jak zadbać o powietrze w domu?

Smog zimą to nie tylko pył zawieszony, ale też mieszanina WWA przyczepionych do jego cząstek. Gdy w mieszkaniu masz słabą izolację i często wietrzysz przy wysokim stężeniu zanieczyszczeń, łatwo przenosisz problem do środka. Z pomocą przychodzą tu domowe rozwiązania filtrujące.

Oczyszczacz powietrza wyposażony w filtr HEPA H13 potrafi zatrzymać cząstki pyłu o średnicy około 0,3 mikrometra z skutecznością 99,97%. Cząsteczki WWA w powietrzu rzadko unoszą się w formie pojedynczych molekuł – częściej są „przyklejone” do pyłu zawieszonego PM2,5 lub PM10. Jeśli filtr usuwa z powietrza te nośniki, skutecznie ogranicza też ilość wdychanych wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych.

W powietrzu WWA podróżują najczęściej „na grzbiecie” pyłu zawieszonego – mechaniczny filtr HEPA H13 zatrzymuje takie cząstki, a wraz z nimi zanieczyszczenia o charakterze rakotwórczym.

Skąd wzięło się potoczne WWA jako skrót od Warszawy?

Drugie życie tego skrótu to efekt języka miejskiego i kultury hip-hopowej. Warszawa ma długą historię skracania nazwy – od „Wawy”, przez „Wawę”, po „WWA” zapisywane wielkimi literami. Zapis z trzema literami pojawił się w internecie, w młodzieżowym slangu i szybko trafił do muzyki.

Raperzy zaczęli używać WWA jako synonimu miasta, jego atmosfery, stylu życia i problemów. Przykładem jest album „Pocztówka z WWA, lato ‘19” Taco Hemingwaya, w którym skrót wprost odsyła do Warszawy, a nie do związków chemicznych. W słownikach slangu czy na portalach rozrywkowych hasło WWA występuje więc obok wielu innych skrótowców opisujących miasta.

W praktyce, gdy widzisz WWA w towarzystwie nazw ulic, dzielnic, imprez czy artystów, chodzi o stolicę. Gdy obok pojawiają się słowa „smog”, „norma 1 ng/m³”, „grillowanie” czy „rakotwórczość”, masz do czynienia z wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi. Dwa różne światy – ten sam skrót.